آیا همیشه طرز نوشتن «ن» در آرم دانشگاه تهران
برایتان سؤال انگیز بوده پس این نوشتار را بخوانید؟
نقشي که امروز به عنوان نشان رسمي دانشگاه تهران انتخاب
شده، از نقوش تاريخي کشور است که سابقه ممتدي در آثار
صنعتي داشته و مقام شامخي در فرهنگ ايران باستان حائز
اهميت بوده است.
آرم يا
بهتر بگوييم نشان دانشگاه تهران که توسط دکتر محسن
مقدم، استاد فقيد دانشکده هنرهاي زيبا طراحي شده است،
برداشت وتقليدي است از نقشي که به صورت گچ بري شده در
محوطه هاي دوران ساساني، نقش برجسته ها و نقوش مهرهاي
اين دوره ديده شده است و دراين مورد بويژه تقليدي است
از پلاک گچ بري شده مکشوفه از شهر ساساني تيسفون.
نقوشي که به عنوان نشان از آنها ياد کرديم و به ظاهر به
صورت « داغ » احشام در بين طوايف مسکون درايران مورد
استفاده بوده است، هماني است که در شکل مغولي « تمغا» بدان
آشنائيم و کلاً اين اشکال به عنوان نشان مالکيت بود بر هر
چيزي که صاحب آن بودند. در دوران ساساني اين نشان ها در
نقش برجسته ها، سکه ها و ظروف نقره به عنوان نشان هاي
خانوادگي به کار رفته اند. از آنجا که در ايجاد اين نشان
ها از حروف خط پهلوي ساساني نيز استفاده شده طبيعت يک
منوگرام را هم گرفته اند.
آرم دانشگاه تهران از نقش گچ بري شده مکشوفه از تيسفون
گرفته شده است که نمونه منشاء آن در کاخ ساساني مشکوفه از
دامغان در دست است. هم در اين مورد و هم در موارد مشابه آن
در مهرهاي ساساني، نشان ها عموماً در ميان دو بال تزئيني (
که مي تواند بال عقاب باشد ) قرار داده شده اند که کاربرد
آن را در ديگر نقوش اين دوره و شکل تاج هاي ساساني مخصوصاً
در اواخر اين دوره شاهد هستيم. در شاهنامه فردوسي نيز اين
گونه تاج ها با عنوان تاج هاي «دوپر» ياد شده است.
در مورد پلاک به دست آمده از تيسفون، نقش ميان بال ها از
ترکيب حروف خط اين دوره (پهلوي ساساني) ساخته شده است و
عده اي سعي در خواندن و توجيه اين نشان ها کرده اند. در
مورد تيسفون نقش مورد بحث به صورت « افزوت » (امرود) به
معناي فراواني و افزوني و نيز به صورت «ايلان» (ايران) نيز
به صورت «او» براي کلمه اورمزد به معناي اهورا مزدا و يا
صرفاً اسم هرمزه و هرمز خوانده شده است. استفاده دو کلمه
دانشگاه تهران به شيوه نشان هاي دوران ساساني (که از ترکيب
حروف تشکيل مي شود) در ميان بال هاي تزئيني بر اين اساس
بوده است. حاشيه تزئيني که از دواير ريز تشکيل شده نيز
دوران هخامنشي به عنوان يک عامل تزئيني مخصوصاً در سکه ها
به کار مي رفته و در دوران ساساني نيز در سکه ها، مهرها و
گچ بري مورد استفاده داشته است.
بنا به گفته دکتر مظفر بختيار، استاد دانشکده ادبيات
دانشگاه تهران، در نشان دانشگاه در زمان رياست جهانشاه
صالح تغييراتي داده شد؛ نشان اصلي، مانند آرم بيشتر
دانشگاه هاي غربي، داخل قابي به شکل سپر رومي قرار گرفت و
عنوان «دانشگاه تهران» به خط لاتين و نيز شعار« مياساي ز
آموختن يک زمان» برآن اضافه شد. شکل جديد علاوه بر اينکه
هيچگونه تناسبي با نقش هاي اصيل ايراني نداشت، اهداف و
فعاليت هاي گسترده دانشگاه را در شعار «آموختن» منحصر کرده
يود که بار رسالت مهم تربيتي، پرورشي و انسان ساز دانشگاه
مغايرت داشت؛ در حدود سال 1350 نيز در شکل اصلي نشان
دانشگاه تغييراتي گرافيکي اعمال شد و مدتي هم با آن شکل به
کار رفت، ولي به منظور حفظ اصالت نشان قديم، مجدداً همان
نشان به کار برده شده که هنوز هم پا بر جاست.
سردر دانشگاه تهران،
سمبل علم و معرفت
بي شک ارزش بين المللي دانشگاه تهران، شهرت جهاني سردر
اصلي آن را نيز به ارمغان آورده است. اين بناي تاريخي،
علاوه بر اين که در سطح ملي سمبل تمام نماي علم، دانش،
معرفت و نماد زندگي شيرين دانشجويي در زير سقف مرکز نمادين
علمي کشور ( دانشگاه تهران ) است، در خارج از ايران نيز
معرف يک دانشگاه نامدار در سطح خاورميانه است. با يک بررسي
گذرا مي توان ادعا کرد که از ميان معروف ترين و معتبرترين
دانشگاه هاي دنيا، دانشگاه تهران تنها دانشگاهي است که از
طريق يک بناي فرهنگي سمبليک با مهندسي پيچيده، پيام هاي
ويژه معنوي، علمي و فرهنگي را به مخاطبان خود القا مي کند.
برخي بر اين عقيده اند که طرح سردر دانشگاه، الهام گرفته
از تصوير خيالي دوپرنده اي است که بال هايشان را براي اوج
گرفتن و برخاستن از زمين، باز کرده اند. علم و دانش به دو
بال تشبيه شده اند که ورود به دانشگاه با آن دو ممکن است و
خروج از دانشگاه نيز با تقويت اين بال ها موجب صعود افراد
بر فراز اجتماع خود و پاسداري از آن مي شود.
عده اي ديگر آن را به عنوان کتابي که به صورت باز در
مقابل ديدگان گذارده شده باشد مي دانند که بيانگر ارزش
مطالعه و تحقيق است. اما از تاريخچه و نحوه ساخت اين سردر
اطلاعات و اسناد کاملي به دست نيامده است.
بنابر قولي در سال هاي 46-45 به دستور رياست وقت دانشگاه
طرحي در ميان دانشجويان و طراحان مختلف به مسابقه گذاشته
شد. از ميان طرح هاي رسيده طرح دانشجويي به نام «کوروش
فرزامي» (از دانشکده هنرهاي زيبا) به عنوان طرح برتر
برگزيده شد. کار اجراي طرح، ابتدا به يک شرکت پيمانکار
سوئيسي واگذار شد که به دليل نواقص مربوط به مراحل قالب
بندي از ادامه کار توسط اين شرکت ممانعت شد و يک شرکت
پيمانکاري ايران به نام «شرکت آرمه» اجراي طرح را به عهده
گرفته و به اتمام رساند. بنابر آخرين صورت حساب و وضعيت
شرکت آرمه هزينه اجراي طرح مبلغ 24 هزار و500 تومان بوده
است. اگر چه تاريخ ساخت سردر را در سال هاي 46-45 مي
دانند، اما تا سال 1348 هيچ سندي در خصوص آن در آرشيو
دانشگاه مشاهده نشده است. در نشريه شماره 2 «هنر معماري»
(تير ، مرداد، شهريور1348) عکس هايي از سردر دانشگاه تهران
به چاپ رسيده است در ذيل آن نام طراح و محاسب سردر آورده
شده است ( اين منبع نيز طراح را که کوروش فرزامي و محاسب
آن را سيمون سرکيسيان ذکر کرده است). علاوه بر اين در
کتابچه راهنماي دانشگاه تهران (1351) نيز عکس سردر چاپ شده
است.
